jezelf een vraag stellen
daarmee begint verzet

en dan die vraag aan een ander stellen

~ Remco Campert

woensdag 30 november 2016

Vrijheid en digitalisering 1

Als je naar digitale geletterdheid kijkt, dan denk ik dat het goed is om je af te vragen wat je ermee wil. Niet alleen: wat moeten kinderen kennen en kunnen en hoe moeten ze zich gedragen, maar: waar is het goed voor?

Goed onderwijs gaat niet alleen om de dingen die kinderen moeten weten en kunnen en de manier waarop je ze die dingen als leraar het beste aan hun verstand kan peuteren. Onderwijs en opvoeding zijn er als het goed is ook op gericht, dat kinderen zich vrij kunnen verhouden tot wat hun leraar en andere volwassenen hen allemaal aandragen. Het gaat er niet om dat ze braaf zijn en goed luisteren, maar dat ze uiteindelijk zelf kiezen, en dat ze goede keuzes maken.

Voor mij is het uiteindelijke doel van onderwijs dat mensen zich vrij en op een verantwoordelijke manier verhouden tot de mensen en de dingen om hen heen. Dat ze daar met hun aandacht bij zijn, en niet in een soort sluimerstand maar doen wat ze wordt opgedragen, of dat ze doen wat iedereen doet, als speelbal van alle mogelijke beïnvloeding.

De vraag die ik me ten aanzien van digitalisering stel is dan: Hoe kun je je vrij en verantwoordelijk verhouden tot de dingen die de digitalisering op je pad brengt? Hoe blijf je in die wereld overeind als uniek en autonoom subject? 

En welke rol spelen wij daarin als leraren, als we digitale middelen de klas inhalen, of als we in de klas op onbedoelde manieren met invloeden uit de digitale sfeer te maken krijgen?

Alom hoor je een luide roep om kinderen zo snel mogelijk onder te dompelen in de digitale wereld. Scholen zouden daar veel te voorzichtig mee zijn. Daar ben ik het niet mee eens. Ik denk dat het heel goed is om daar goed over na te denken en niet zomaar uitgelaten achter de hype aan te dartelen. 

Wat ik bijvoorbeeld heel merkwaardig vind, is dat er bij al het gejuich over ICT in het onderwijs zo weinig aandacht is voor het feit dat alles wat we online doen en iedere gadget die we de klas inhalen inmiddels onontwarbaar verstrikt lijkt te zijn in commerciële belangen, privacy issues en ondoorzichtige beïnvloeding. Ik twijfel er niet aan of commerciële partijen spelen een rol in de hijgerige sfeer van urgentie. Dat op zich is al beïnvloeding. Hoe vrij en verantwoordelijk verhouden leraren en onderwijsvernieuwers zich daartoe?

In de digitale wereld spelen allerlei kwesties een rol die te maken hebben met vrijheid en onvrijheid. Denk aan big data, marketing, privacy, personalisatie-algoritmen en allerlei vormen van manipulatie. Een aantal aspecten daarvan zijn onlangs nog weer eens heel helder in beeld gebracht door Maurits Martijn en Dimitri Tokmetzis van De Correspondent met hun boek Je hebt wel iets te verbergen en ook de Tegenlicht-aflevering What makes you click gaf te denken.
 
Ik weet niet meer waarom ik vind wat ik vind als ik via google iets opzoek. In hoeverre wordt wat ik vind door middel van personalisatie-algoritmen al voor mij voorgeselecteerd op basis van de karikatuur waartoe data-robots mij hebben gereduceerd? Er is sinds de oerknal nog nooit iemand geweest zoals jij, of zoals ik. We zijn volkomen uniek. Wat heeft het klantprofiel waartoe ik door die robots ben gereduceerd nog te maken met mijn unieke individualiteit?

In hoeverre worden mijn zelfbeeld en mijn wereldbeeld gevormd door de echoput waarin ik steeds datgene wat ik online al eerder aanklikte weer opnieuw terugkrijg? Wat wordt er allemaal bij mij weggehouden om me tot een steeds gemakkelijker te voorspellen klant te reduceren?

Kies ik waar ik op klik, of worden er psychologische spelletjes met me gespeeld om me tot klikken te manipuleren? Kies ik wanneer ik mijn sociale media check, of ben ik slaaf van het gevoel dat ik krijg bij een like of RT?

Internet doet net alsof het beter weet wie ik ben dan dat ik dat zelf weet, maar alles is gebaseerd op de veronderstelling van voorspelbaarheid. Vrijheid is precies de mogelijkheid, die er altijd is, dat je iets heel anders kiest dan wat in de lijn der verwachting ligt.

In hoeverre kun je je tot al die manipulaties vrij en op je eigen unieke manier verhouden? Het is belangrijk om kinderen te helpen om weerstand te bieden tegen de onvrijheden die de digitale orde met zich meebrengt. 

Om te beginnen zouden leraren en onderwijsvernieuwers zich zelf vrij en onafhankelijk een oordeel moeten vormen over deze kwesties, en zich de vraag moeten stellen: Waar is digitalisering goed voor? Wat willen we ermee en waartoe? En wat is - met het oog hierop - goed voor het onderwijs en voor de kinderen?

Luister ook naar de podcast die Don Zuiderman met mij maakte, over digitalisering en subjectwording.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen